موقعیت اجتماعی زنان دوره قاجار در (آغاز قرن ۱۴ ه. ق.)

موقعیت اجتماعی زنان دوره قاجار در (آغاز قرن ۱۴ ه. ق.)

دکتر منصوره اتحادیه (نظام مافی)

در سنوات اخیر تاریخ نگاری دستخوش تحولات عظیمی شده و روش سنتی آن یعنی تأكید بر تاریخ سیاسی جای خود را به تاریخ نو Nouvelle Histoire داده است. تاریخ نو از علوم
جامعه شناسی، اقتصاد، جمعیت شناسی، جغرانبا، انسان شناسی و بسیاری از علوم دیگر و روش های آنها استفاده میکند و تاریخی با ابعاد گسترده تر جذاب تر و پر هیجان تر از وقایع نگاری سنتی ارائه میدهد. تاریخ نو می کوشد جنبه هائی از زندگی انسان را که قبلا جزء تاریخ محسوب نمیشد بررسی کند، و به این دلیل حوزه کار آن بس وسیع گشته است.ج
تاریخ نو داستان زندگی نخبگان و پادشاهان و روابط سیاسی و دیپلوماتیک و جنگها و فتوحات نیست، بلکه به ساختارهای اجتماعی – فرهنگی جامعه به آنچه که به اصطلاح یکی از مورخین تاریخ از پایین است، یعنی درباره زندگانی مردم عادی است می پردازد. از جهت دیگر نیز اعتقادات، روحیات، خرافات و نوع زیست و بسیاری دیگر از جوانب زندگانی مردم موضوع تاریخ نو است، تاریخی با ابعاد وسیع و عمق بیشتر.
چنین تاریخی البته احتیاج به منابع خاصی دارد. اطلاعات ما تا جایی کشش دارد که منابع آن موجود باشد. تاریخ نو به توانایی مورخ بستگی دارد که انواع منابع را بیابد و از آنها استفاده کند. شاید اسناد رسمی برای تاریخ نو زیاد مفید نباشند چون بازگو کننده جنبه رسمی تاریخ هستند؛ در حالی که تاریخ نو به مسائلی می پردازد که احتمالا در آن اسناد رسمی جایگاهی ندارد مگر اینکه با دیدگاه نوین و تحلیل های جدید به آنها نگریسته شود.
در حوزه تاریخ نو باید به تاریخ زن نیز اشاره کنیم. هرچند تاریخ زن مبداء جداگانه ای در نهضت زنان دارد، و اکنون رشته مستقل و جداگانه ای شده است، ولی باید آن را نیز جزیی از تاریخ نو محسوب کرد. چه زنان نیز نشری از جامعه را تشکیل میدهند که در گذشته به آن توجه نمیشد.
مردانی که تاریخ مینوشتند به آسانی از کنار زنان گذشته نیمی از جامعه را به حساب نمی آوردند، و زنان را از تاریخ بشریت حذف کرده اند.
مردان فعالیت های خود را هم می دانستند در حالی که مشغله زنان را بی اهمیت تلقی می کردند و در آن باره خاموش می ماندند. اگر هم از زنی صحبت میشد او را با معیارهای مردانه میسنجيدند. ولی باید دانست که بدون توجه به نقش زن در اجتماع، پرتوی بر زندگی تاریخ فردای مانخواهد تابید یعنی بدون مطالعه گروه اجتماعی زنان تحولات جامعه معنی و جایگاه درستی نخواهد یافت. البته میان مورخین تاریخ زن این بحث هست که اصولا تاریخ زن باید شامل چه مسائلی باشد، آیا باید به تفاوت ها اشاره کرد یا به شباهت ها و آیا مسائل زنان را باید به تاریخ اضافه کرد، با جدا نگاه داشت؟
تاریخ نو و تاریخ زنان وسیله ای در اختیار مورخین قرار داده اند که جامعه گذشته را از دیدگاهی نو و روشی جدید بنگرند و به حیطه کارشان وسعت و عمق ببخشند و افشاری را وارد صحنه تاریخ کنند که در گذشته تاریخ نداشتند. البته تاریخ زن لزوما نباید مردان را حذف کند. چون این نیز یک طرفه و نارساخواهد بود. جامعه باید آنطور که بوده و هست معرفی گردد: هم زنان در آن هستند و هم مردان.
نگارنده بر این باور است که تا تاریخ زنان در ایران بررسی نشود بررسی تاریخی جامعه محدود و یک طرفه و نارسا خواهد بود. اگر سفرهای ناصرالدین شاه به اروپا اهمیت تاریخی دارد، اگر قراردادهای سیاسی، تأسیس دارالفنون، تشكيل قوای قزاق و شورای دولتی باعث تحول جامعه گشت، چرا نباید بپرسیم در منازل مردانی که مصدر کار بودند چه میگذشت؟ زنانی که غالبا بی سواد بودند چگونه از عهده تربیت فرزندان خود بر می آمدند، و زوجات متعدد و فرزندان بسیار چه تأثیری در اجتماع داشتند. اگر امتیازات خارجی و ورود اجناس اروپایی گریبان تجار را گرفته بود و صنعتگران را به فقر و بیکاری می کشاند و کسبه را دچار نوسانات بی رحمانه بازارهای بین المللی میگرداند، مهم است که بدانیم نجار چه نوع ارتباطی با هم داشتند و با بیکاری مردان چه تأثیری در زندگی خانواده به بار می آورد. اگر نجم الملک یکی از منقدین جامعه قاجاری نوشته که مسئله ایران اظلم بود و مظلوم، می توانیم بپرسیم بر ضعیف ترین قشر جامعه که زنان، بخصوص زنان فقیر بود
چه می گذشت، نتیجه صدمات آنها چه بود. آیا ظلم و اجحاف به طبقه فقير در مورد مردان و زنان یکسان بود با تفاوت داشت با بین زنان طبقات بالای جامعه با زنان طبقات متوسط چه تفاوتهایی بود، و با جامعه و خانواده با زنان بطور کل چه رفتاری داشت.
موقعیت زنان در جامعه قاجاری بطور پراکنده از اواخر دوره ناصری توسط بعضی زنان مطرح شد. اولین نوشته یک زن درباره وضع زندگانی زنان در جامعه مردسالاری عهد قاجار قبل از مشروطه به چاپ رسید. این اثر امعایب الرجال، به قلم بی بی خانم، یا بی بی فاطمه خانم نام دارد که در ۱۳۱۳ ه. ق. در جواب رساله دیگری تحت عنوان «تأديب النسوان، نگاشته شد.

خانم دکتر توکلی pezhvakzanan.ir, [01.10.20 11:01] بی بی خانم در این کتاب به توصیف شرایط زندگانی زنان و ظلمی که در جامعه بر آنها روا می شید پرداخته و از تهمت هایی که نویسنده تأدیب النسوان به اخلاق و آداب زنان زده دفاع کرده است: «بیچاره زنان که از هر طرف بدیشان می تازند، شعرا هجا می نمایند، عقلا و ادبانیش زبان می زنند و اسمش را نصیحت میگذارند و راه فضیحت می سپارند، و در همچو زمان و چنين اواني که بر هر عاقلی واضح لایح است کتاب تأديب النسوان هم پیدا می شود… درد بالای درد میگردد.
دیگر از منابعی که میتوان در این زمینه نام برد خاطرات تاج السلطنه دختر ناصرالدین شاه است که به انتقاد از وضع زنان پرداخته است. ولی این اثر در آن عهد به چاپ نرسید. مهمترین منبع برای مطالعه خواسته های زنان و توصیف وضع ایشان، مطبوعات دوره مشروطه است، بخصوص مطبوعات خود زنان. زنان برای اولین بار متوجه شدند یک طبقه اجتماعی هستند و به عنوان طایفه نسوان خودشان را مطرح کردند و مدعی شدند که اکنون بیدار شده اند، و به تشکیل انجمن و ایراد سخنرانی و تأسیس مدرسه دخترانه و نوشتن مقاله مبادرت ورزیده و کم کم از دولت تقاضای رسیدگی به وضع خود کردند. بحث جالب توجهی که زنان در آن وقت پیش کشیدند این بود که تا زنان باسواد و با تربیت نشوند و نتوانند فرزندان خوب به جامعه ارائه دهند، ایران پیشرفت نخواهد کرد. زنان با ابراز وطن خواهی و شور و اشتباق نسبت به آزادیخواهی، کم کم از مشکلات خود آگاه شده خواسته های خودشان را بخصوص در زمینه های فرهنگی مطرح کردند. یکی از زنان چنین نوشت:
… گمان می فرمایید که ما بی خبر و بی هبر بوده ایم با انسان نبودیم و عرق حمښت نداشتیم، و در عالم بشریت بی حقوق ماندیم، اگر چه نسوان هستیم ولی نیان نداریم. تمامی نوع پرستان و وطن خواهان هر خدمتی که مینمایند و هر زحمت که می کشند می بینیم. ولی چاره نداشتیم. ما در این مدت جمعی از وطن پرستان بودیم که در روز فیروزی مشروطه طلبان مسرور و خوشوقت میشدیم و در هنگام بدبختی و فلاکت گریه می نمودیم، در هیچ مجلس و محفل ما را راه نمی دادند و به گناه مشروطه خواهی موسوم صغارم را قطع کردند. خدا میداند که آن روزهای سیاه تاریخی هرگز فراموش نخواهد شد. در سوگواری جوانان آذربایجان آذرها به جان داشتیم و شبهای دراز را در شهادت نهنگان حربت، دریاوار خروشیدیم و خواهرانه بر جگر ریش نمک پاشیدیم و لباس نو نپوشیدیم و آب گوارا ننوشیدیم اطفال خود را ننواختیم و چاره می اندیشیدیم و راه نجات و خلاصی را جست و جو نمودیم که شاید ما نیز خاری از سر راه نوع برداریم و در راه خدمت فرزندان وطن قدمی برداریم. هاتنم خبر داد و جدان گواهی آورد که مای! مایا شما اولین معلم اولاد وطن هستید نخستین لغت را مادران به بچکان یاد می دهند. بچه آئينه اخلاق و اطوار مادرش است. پس ما بهتر می توانیم از عهده تربیت اطفال برآنیم. بهتر این است که دبستانی بنیاد نهیم و دبیرستانی برای دختران وطن بنا گذاریم که در آینده در سر هر خانواده یک خانم دانشمند آماده نماییم و از پستانش شیر حب وطن بدهان نوزادگان برسد تا در هنگام لزوم سزاوار قربانی و خدمت باشد..
مهمترین مشکل تحقیق درباره موقعیت اجتماعی زنان در دوره قاجار کمبود منابع مستقيم درباره وضع زنان است، گرچه در بسیاری از منابع بطور غیر مستقیم منعکس است با اشاراتی وجود دارد که از لحاظ پژوهش درباره این مسئله مفید است. منابعی که در این گزارش استفاده شده از این قرارند:|
ا. روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه که اطلاعات گوناگونی در باره زندگانی زنان اشراف می دهد. بخصوص رفتار افرادی را که با آنها در تماس اند نسبت به زنان، توصیف می کند.
. ۲. مجلس تحقیق مظالم ۵-۱۳۰۱ ه.قی، مجموعه اسنادی است از عرایض مردم عادی کشور به مجلس تحقیق مظالم که بطور مستقیم به اطلاع شاه می رسید. در این مجموعه شکایات زنان، و | بعضی از مسائلی که مربوط به زنان است درج شده است.

لینک دانلود مقاله :http://ensani.ir/file/download/article/20120426150347-5209-673.pdf

پیشنهاد ما به شما

دکترحسینعلی نوذری استادعلوم سیاسی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاداسلامی

یک دیدگاه

  1. با سپاس
    مقاله ی خوب و قابل تاملی بود اما متاسفانه ایرادات چاپی داشت و بعضی از کلمات بدرستی تایپ نشده بود.
    از مقاله بهره بردم و سپاسگزارم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code

Call Now Button